صاعقه زدگی
گردآوری: دکترعلیرضا بهپور
تعریف: صاعقه نور حاصل از تخلیه الکتریکی با ولتاژ بسیار بالا در زمان بسیار کوتاه و به طول تا چندین کیلومتر است.
همراه با صاعقه ( برق )، رعد وجود دارد که صدای ناشی از اتساع ناگهانی هوایاطراف برق است.
آمار : آمار دقیقی در ایران نداریم ولی در آمریکا سالانه حدود 1000 نفر اصابت و 100 نفر مرگ گزارش می شود. یعنی میزان مرگ آن 10% است.
مکانیسم و نحوه تولید رعد وبرق:دو مکانیسم کلی برای تولید ابرهای تولید کننده صاعقه وجود دارد:
انتقال هوا OROGRAPHIC : هوا در سطح زمین در اثر تابش خورشید گرم شده و در دامنه کوه صعود کرده به تدریج سرد شده و ابر طوفان زا تولید می شود. معمولا در بعدازظهر بهار و تابستان دیده شده ناحیه کوچکی را پوشانده و ظرف چند ساعت از بین می رود و هوا آرام می شود.
تصادم توده های هواCOLLIDING AIR MASS : توده های عظیم هوا با هم برخورد کرده و ابرهای طوفان زا را تولید می کنند. روز و شب ندارد و منطقه وسیعی را می پوشاند. سبب تغییرات عمده آب و هوا می شود.
هنگامی که ابرهای طوفان زا تشکیل شد، به خاطر حرکت ابر و اصطکاک و همچنین حرکت مداوم قطرات آب و کریستال های یخ، در داخل ابر بار الکتریکی تولید می شود. بار مثبت در بالای ابر و بار منفی در پایین ابر قرار می گیرد. زمین مجاور هم بار مثبت می گیرد. در این وضعیت شرایط برای تخلیه الکتریکی فراهم است.
هر صاعقه از تعدادی جرقه تشکیل شده که هر کدام چند صد متر طول داشته و در حد میلیونیم ثانیه طول می کشند و در جهات مختلفی حرکت می کنند. سرعت آن حدود 200000 متر بر ثانیه است و با چشم ما به صورت یک جریان پیوسته به نظر می آید. وقتی این جرقه به نزدیکی سطح زمین رسید ، یک جرقه برگشتی از یک ناهمواری در سطح زمین تولید می شود که با جرقه اصلی متصل شده و مسیر تخلیه الکتریکی کامل می شود. در نهایت با تخلیه الکترون ها نور تولید می شود.
چون این جریان از کانال باریکی عبور می کند هوای اطراف را تا حد 30000 درجه گرم می کند که سبب اتساع انفجاری هوا شده و رعد را تولید می کند.
برخورد با صاعقه و خطرات آن: انسان به سه صورت توسط صاعقه تحت تاثیر قرار می گیرد:
برخورد مستقیم :جرقه مستقیما به فرد برخورد می کند.
جریان زمینی :جرقه در فاصله ای دورتر به زمین برخورد کرده و از طریق زمین به بدن فرد می رسد.
جریان القایی : هوای اطراف باردار است و شرایط برای تخلیه الکتریکی بسیار آماده است.
آسیب های ناشی از صاعقه: با توجه به اینکه صاعقه یک جریان مستقیم و کوتاه مدت است، آسیب های ناشی از اصابت آن با آسیب های ناشی از برق گرفتگی خانگی کاملآ متفاوت است.
سوختگی خیلی کم است.
آسیب احشای شکمی نادر است.
وقفه دستگاه تنفسی و سپس قلبی علت اصلی مرگ است.
آسیب های روانی شایع است ( تغییرات شخصیتی ، کم خوابی ، اختلالات حافظه ، افسردگی و...)
اختلالات سیستم عصبی مرکزی ( تشنج ، فلج گذرا یا دائم ، سر درد و...)
افزایش فشار خون
آب مروارید و پارگی پرده گوش ناشی از رعد
پیشگیری و احتیاطات لازم : اصل اول این است که از حضور در محل صاعقه دوری و اجتناب کنیم. سایر روش ها چنانکه به طور ناخواسته در شرایط رعد و برق قرار گرفتیم می توانند کمک کننده باشند.
در صورتی که گریز از طوفان امکان پذیر نیست می بایست به دنبال مکان های نسبتآ امن باشیم واز نقاط خطرناک دوری کنیم:
مکان های خطرناک:
نوک قله ها
گرده ها و یال های بلند وخط الرائس ها
درختان بلند و منفرد
زمین های خیس ، علفزار و پوشیده از برف خطرناک
غارهای کوچک فرورفتگی های سطح زمین
در پناه و کنار صخره های بلند
مکان های خیلی باز و مسطح
فنس ها و نرده های فلزی
مکان های نسبتا امن:
دره های کم عمق و پایین تر از اطراف
خاک و سنگ خشک
کوتاه ترین درختان در بین انبوه درختان
غارهای عمیق
ماشین های رو بسته
هنگامیکه در معرض طوفان و برخورد احتمالی صاعقه قرار داریم و رسیدن به محل امن امکان پذیر نیست می بایست سریعآ اشیای فلزی را از خود دور کرده کوله پشتی و یا زیرانداز و یا هر چیز عایق دیگری را در زیر پاهای خود قرار داده و به وضعیت چمباتمه قرار بگیریم.
اگر در پای درخت یا شیئی مرتفع قرار داریم امن ترین فاصله از آنجایی در حدود ارتفاع آن شیء در روی زمین است به طوری که فاصله ما تا آن شیئ حد اکثر
کمی کمتر از ارتفاع آن باشد.
زمانی که در معرض جریان القایی قرار می گیریم ، در حقیقت شرایط برای بروز صاعقه بسیار محیا است و احتمال آن زیاد است. در این حالت اشیاء فلزی وز وز کرده و شبیه زنگ صدا می کنند. همچنین هاله ای آبی رنگ دور آنها پدیدار می شود. موی افراد حالت سیخ سیخ پیدا می کند و دستگاه های صوتی پارازیت دار می شوند. در این حالت می بایست هر چه سریع تر بدنبال محل امن رفت.
در پایان بر این نکته تاکید می شود که می بایست هر چه سریع تر اقدامات احیاء فرد مصدوم به خصوص تنفس مصنوعی را شروع نمود زیرا عامل اصلی مرگ این افراد وقفه تنفسی است. همچنین لازم به ذکر است که فرد مصدوم هیچگونه بار الکتریکی نداشته و لمس او بی خطر است.
