گروه کوه نوردی همنورد

بسمه تعالی

تالیف:دکتر حمید مساعدیان

عضو کمیسیون پزشکی اتحادیه جهانی کوه نوردی

مدیر مسئول انجمن پزشکی کوهستان ایران

خواب آلودگی در ارتفاع، خواب مرگ و تخلیه انرژی یکی از علایم و نشانه های مهم و خطرناک در ورزش کوه نوردی می باشد. عوامل مختلفی می تواند باعث بروز خواب آلودگی در هنگام کوه نوردی باشد که بعضا می تواند علامت خطری جدی و هشدار دهنده باشد. علامتی که گاها خود کوه نورد به آن بی توجه بوده و آگاهی به وضعیت خطرناک خود ندارد و به مرور زمان به مرحله خطرناکی از عدم آگاهی به زمان و مکان می رسد. این وضعیت پیش از اینکه برای خود کوه نورد جلب توجه کند می تواند هشداری جدی برای سایر همنوردان باشد و شرایط را لحظه به لحظه بحرانی تر شود. شاید بارها در طی صعود به ارتفاعات چه بصورت انفرادی و چه بصورت گروهی، خود یا همنوردتان دچار چنین حالتی شده اید که می تواند شرایط را تا مرحله خطرناک یا اصطلاحا "خواب مرگ" پیش ببرد.

توجه به علل بروز خواب آلودگی در کوه نوردی می تواند از بروز حادثه یا فاجعه ای جدی جلوگیری کند. این امر باید بیشر متوجه سرپرست یا پزشک تیم باشد. شرایط صعود خصوصا در ساعات متوالی صعود در یک روز و درنزدیکی قله می تواند پیش زمینه فاجعه ای غیر قابل جبران و تاحد مرگ باشد.

عوامل بروزخواب آلودگی:

1- ارتفاع زدگی و بیماری حاد کوهستان: از علل اصلی خواب آلودگی در ارتفاع و متعاقب آن ادم مغزی و ادم ریوی عامل افزایش ارتفاع و کاهش فشار هوا و کمبود اکسیژن می تواند باشد. بیماری حاد کوهستان می تواند باعث خواب آلودگی، کندی حرکات، احساس سنگینی، کنفیوژن یا عدم آگاهی به زمان و مکان و درشب هنگام و وقت استراحت باعث بی خوابی و خواب سبک گردد. در طی صعود خصوصا در ارتفاع بالای 4000 متر اگر علایم خواب آلودگی به فرد دست دهد ازعلایم هشدار و خطر می تواند باشد.

بی توجهی به خواب آلودگی ناشی از ارتفاع و بیماری حاد کوهستان که ناشی از ادم خفیف مغزی است می تواند کم کم منجر به علایم جدی تر و علایم ادم مغزی شود که می تواند افت هوشیاری و مراحل پیش کما و درنهایت بیهوشی و مرگ را بهمراه داشته باشد.پس در طی صعود وضعیت سایر همنوردان باید مورد توجه سرپرست تیم، پزشک و سایر کوه نوردان حاضر در برنامه صعود قرار گیرد و در صورت مشاهده علایم خواب آلودگی نسبت به کاهش ارتفاع و برطرف کردن وضعیت موجود هر چه سریع تر اقدام کرد. بهترین و موثرترین راه درمان چنین وضعیتی کاهش ارتفاع و فرود می باشد. عدم پذیرش و مقاومت در برابر کاهش ارتفاع می تواند صدمات جبران ناپذیر جانی به همراه داشته باشد.

2- هیپوترمی و کاهش دمای عمومی بدن: یکی از علت های اصلی خواب آلودگی در ارتفاع، سرمای شدید و متعاقب آن کاهش دمای عمومی بدن است. این وضعیت خصوصا در فصل زمستان (بخصوص در کشور ما) وشرایط سرما و هوای سرد پیش می آید. در برنامه های زمستانی، در صعود از یخچال ها و ارتفاع بالا که هوا سردتر می باشد این وضعیت بیشتر بوجود می آید. گرم نگهداشتن بدن در طی صعود، استفاده از مایعات گرم، پوشش کافی و تحرک مداوم و پیوسته می تواند ریسک و خطر هیپوترمی را کم کند.

3- خستگی مفرط: گاها در ورزش کوه نوردی شرایطی بوجود می آید که فرد ناچارا باید مدت طولانی حتی تا 15 یا 20 ساعت و یا بیشتر بطور پیوسته به فعالیت بپردازد(در اینجا می توانید برنامه های صعودهای گذشته خود را مرور کنید). درروزهای صعود قله و هوای طوفانی که شرایط رسیدن به هدف و قله مشکل تر می شود و فرد ناچار است ساعت ها به فعالیت در شرایط سخت بپردلزد خستگی مفرط بر انسان مستولی شده و در این شرایط خواب آلودگی بر انسان چیره می شود. در چنین وضعیتی کندی حرکات بدن ناشی از خستگی مفرط وضعیت را بدتر کرده وفرد کم کم به سمت خواب آلودگی پیش می رود که در صورت ادامه چنین وضعیتی، خطر انسان را بیشتر تهدید می کند.

4- مصرف داروها: بعضی افراد بواسطه وجود بیماری های زمینه ای ناچارا از داروهای خاصی استفاده می کنند. داروهایی نظیر ضدافسردگی ها، داروهای خواب آور و آرامبخش ها، داروهای ضد جنون، داروهای آنتی هیستامینیک، داروهای کاهنده قند خون، ضد حساسیت ها، داروهای ضد تشنج (وگاها مصرف الکل ومواد مخدر) و ... از این قبیل اند.

در مورد داروها علاوه بر اثرمثبت دارویی که برای بیماری خاص خود دارند می توانند باعث خواب آلودگی و رخوت وسستی فرد شوند که این وضعیت در اجرای فعالیت های ورزشی کوه نوردی فرد را دچار مشکل می کند. خواب آلودگی در اثر مصرف بعضی داروها جزو لاینفک اثرات آنهاست که می بایست توسط پزشک تجویز کننده دارو تذکرات و هشدارهای لازم به بیمار داده شود.

در چنین شرایطی نسبت به تنظیم دوز دارو توسط پزشک معالج باید اقدام کرد و این وظیفه بیمار است که شرایط خود و ورزشی که انجام می دهد را به اطلاع پزشک خود برساند و یا می بایست بیمار با پزشک متخصص طب ارتفاع و پزشکی کوهستان مشورت لازم را بنماید تا از اثرات منفی این داروها در برنامه های کوه نوردی در امان باشد. اثر خواب آلودگی این داروها در حین برنامه های کوه نوردی و خصوصا در بعدازظهرها که خستگی بر فرد مستولی می شود بیشتر جلوه می کند و بیمار باید بیشتر مراقب باشد. البته امروزه داروهایی با خواص مشابه دارویی و با اثر خواب آلودگی کمتر تولید می شود که بصورت جایگزین می توان از این داروها استفاده نمود و باید این را از پزشک درخواست نمود.

5- بی خوابی های پیش از برنامه: یکی از عوامل دیگر خواب آلودگی در برنامه های کوه نوردی صعودهای شبانه، عزیمت های شبانه به مناطق کوه نوردی (بواسطه راه های دور) و بی خوابی های زمینه ای و عدم استراحت کافی پیش از برنامه است که می تواند تاثیر قابل ملاحظه ای در حین اجرای برنامه برای کوه نورد داشته باشد.

برنامه های سنگین کوه نوردی اگر با استراحت کافی پیش از برنامه همراه نباشد می تواند در حین اجرای برنامه باعث خواب آلودگی مفرط برای کوه نورد باشد که این شرایط در ارتفاع بالا که بیماری حاد کوهستان یا ارتفاع زدگی خفیف هم مزید بر علت است می تواند خواب آلودگی را تشدید کند.

افرادی که شب قبل از برنامه استراحت خوب وکافی ندارند در طی برنامه تحت تاثیر منفی خواب آلودگی قرارمی گیرند. برنامه ریزی زمانی مناسب و درنظر گرفتن زمان استراحت کافی می تواند شرایط بهتر و ایمن تری را برای کوه نورد فراهم کند تا با هوشیاری بیشتر و تمرکز بهتر بتواند صعود موفق تری داشته باشد.

6- گرسنگی وکاهش قند خون: یک کوه نورد خصوصا در شرایط فعالیت سنگین می بایست به وضعیت تغذیه ای خود توجه کافی داشته باشد. عدم صرف صبحانه، عدم استفاده از میان وعده های غذایی، بی اشتهایی ناشی از بیماری ارتفاع، عدم تنوع غذایی و... می تواند براحتی سطح قند خون کوه نورد را کاهش داده و فرد را در ابتدا دچار بی حالی و رخوت و سستی کرده و به مرور زمان دچار خواب آلودگی کند.

پس باید برای رژیم غذایی خود در پیش و حین برنامه های کوه نوردی جدی برنامه ریزی دقیق داشت. مصرف صبحانه مقوی و کم حجم، استفاده از تنقلات و استفاده ازقندهای ساده بصورت شکلات، شیرینی، آبنبات و بیسکویت و... بعنوان مواد قندی که براحتی هضم و جذب می شوند و می تواند سطح قند خون را در حد نرمال و نیاز بدن نگه دارد و استفاده از مواد قندی پلیمر و چند ملکولی نظیر نان، ماکارونی، برنج، سیب زمینی و... که بتواند ذخیره قندی و گلیکوژن کافی در کبد و سایر ارگان ها نظیر عضلات را برای حداقل 8 تا12 ساعت تامین کند می تواند از افت قند خون جلوگیری کند.

یک کوهنورد باید ذخیره چربی مناسب و کافی داشته باشد. داشتن ذخیره چربی مناسب در مواقع ضرورت که ذخیره قندی انسان تحلیل می رود می تواند تا حدی جایگزین ذخایر قندی کاهش یافته بدن در حین برنامه باشد. پس توجه به تغذیه خوب و با کیفیت می تواند از ایجاد زمینه کاهش قند خون و خواب آلودگی جلوگیری کند. اصول تغذیه خوب را درورزش کوه نوردی باید حتما آموخت و آن را در حین برنامه اجرا کرد.

7- تجمیع عوامل یادشده: همه عواملی که در بالا بیان شد می تواند دست به دست هم داده و یک تراژدی را بیافریند. بدین واسطه یک کوه نورد باید نسبت به همه عوامل فوق دقت لازم را داشته تا این عوامل باعث بروز فاجعه ای جبران ناپذیر نشود. شرایطی را در نظر بگیرید که کوه نوردی در نهایت خستگی در ارتفاع بالای 5 یا 6000 متر یا بالاتر و درهوای سرد 30- 40 درجه زیر صفر بخواهد بمدت 15 یا 18 ساعت به کوه نوردی سنگین بپردازد.

این عوامل را سهل نگیریم و به سلامتی خود و همنوردانمان بیشتر توجه کنیم. عدم برنامه ریزی زمانی و بی توجهی به تمامی یا بخشی از عوامل یاد شده در بالا می تواند براحتی باعث بروز حادثه ای غیر قابل تصور و فاجعه ای بزرگ باشد. حوادثی نظیر مرگ دو تن از غارنوردان غار پرو در سال های گذشته، حادثه سرمازدگی و یخ زدگی اندام های  یکی از کوه نوردان کشورمان در قله کمونیزم، فاجعه تاسف بار سقوط دکتر سعید بهالو در قله تیلیچو پیک، حادثه نانگاپاربات، حادثه برنامه زمستانی گرده آلمان ها که منجر به کشته شدن دو تن از کوه نوردان خوب کشورمان شد و ... همگی به نوعی از عوامل ذکر شده در بالا نشات می گرفتند.

در کوهستان همیشه حوادث در کمین است و کوهستان زاینده حوادث است – مراقب باشیم.