گروه کوه نوردی همنورد

بسمه تعالی

سقوط لیلا اسفندیاری حادثه ناگوار دیگری در تاریخ کوه نوردی کشورمان بود. علت شناسی چنین اتفاقاتی شاید بتواند از بروز چنین حوادثی بکاهد. مشابه چنین حادثه ای سه سال پیش در قله تیلیچوپیک اتفاق افتاد و یکی از بهترین جوانان این مملکت (زنده یاد دکتر سعید بهالو) را از بین ما برد. مقاله پیش رو گذری بر علل بروز چنین حوادثی دارد. توجه کافی به این عوامل می تواند این سرمایه ها را برای افتخارات بیشتر در آینده حفظ کند. 

تلاش کنیم صعودهایی ایمن تر از پیش داشته باشیم

خستگی مفرط در ارتفاع، تخلیه انرژی در کوه نوردی (به اصطلاح خواب مرگ) یکی از علایم و نشانه های مهم و خطرناک و زمینه ساز بروز حوادث در ورزش کوه نوردی می باشد. عوامل مختلفی می تواند باعث بروز خستگی مفرط در هنگام کوه نوردی باشد که بعضی از آنها می توانند علامت خطری جدی و هشدار دهنده در کوه نوردان باشند.

علامتی که گاهی اوقات خود کوه نورد به آن بی توجه بوده و آگاهی به وضعیت خطرناک خود توجه ندارد و به مرور زمان به مرحله خطرناکی از عدم آگاهی به زمان و مکان می رسد. این وضعیت پیش از اینکه خود کوه نورد به آن توجه کند می تواند هشداری جدی برای سایر همنوردان باشد تا جایی که شرایط لحظه به لحظه بحرانی تر و خطرناک تر شود.

شاید بارها در طی صعود به ارتفاعات چه بصورت انفرادی و چه بصورت گروهی، خود یا همنوردتان دچار چنین حالتی شده اید و به حدی انرژی خود را از دست داده اید که می تواند شرایط را تا مرحله خطرناک یا به اصطلاح "خواب مرگ" پیش ببرد.

توجه به علل بروز خستگی مفرط در کوه نوردی می تواند از بروز حادثه یا فاجعه ای جدی جلوگیری کند. این امر باید بیشتر متوجه همنوردان و سرپرست تیم باشد. شرایط صعود خصوصا در ساعات متوالی صعود در یک روز و درنزدیکی قله خصوصا صعودهای بلند 8000 متری می تواند پیش زمینه فاجعه ای غیر قابل جبران و حتی مرگ باشد.

عوامل بروز خستگی مفرط

1- ارتفاع زدگی و بیماری حاد کوهستان:

از علل اصلی خستگی مفرط در ارتفاع و متعاقب آن ادم مغزی و ادم ریوی عامل افزایش ارتفاع و کاهش فشار هوا و کمبود اکسیژن می تواند باشد. بیماری حاد کوهستان می تواند باعث خستگی مفرط، و در نتیجه کندی حرکات، احساس سنگینی، کنفیوژن یا عدم آگاهی به زمان و مکان و درشب هنگام و وقت استراحت باعث بی خوابی و خواب سبک گردد.

در طی صعود خصوصا در ارتفاع بالای 4000 متر اگر علایم خواب آلودگی به فرد دست دهد از علایم هشدار و بسیارخطرناک می تواند باشد. بی توجهی به خستگی مفرط ناشی از ارتفاع و بیماری حاد کوهستان که ناشی از ادم خفیف مغزی است می تواند کم کم منجر به علایم جدی تر و علایم ادم مغزی شود که می تواند افت هوشیاری و مراحل پیش کما و درنهایت بیهوشی ناگهانی و مرگ را به همراه داشته باشد.

پس در طی صعود وضعیت کوه نورد باید مورد توجه سرپرست تیم و سایر همنوردان حاضر در برنامه قرار گیرد و در صورت مشاهده علایم خستگی مفرط نسبت به کاهش ارتفاع و برطرف کردن وضعیت موجود هر چه سریع تر اقدام کرد. بهترین و موثرترین راه درمان چنین وضعیتی کاهش ارتفاع و فرود می باشد. عدم پذیرش و مقاومت در برابر کاهش ارتفاع می تواند صدمات جبران ناپذیر جانی به همراه داشته باشد.

2- هیپوترمی، کاهش دمای عمومی بدن:

یکی از علت های اصلی خستگی مفرط در ارتفاع، سرمای شدید و متعاقب آن کاهش دمای عمومی بدن است. این وضعیت خصوصا در فصل زمستان (بخصوص در کشور ما) و شرایط سرما و هوای سرد پیش می آید. در برنامه های زمستانی، در صعود از یخچال ها و ارتفاع بالا که هوا سردتر می باشد این وضعیت بیشتر بوجود می آید.

گرم نگهداشتن بدن در طی صعود، استفاده از مایعات گرم، پوشش کافی و تحرک مداوم و پیوسته می تواند ریسک و خطر هیپو ترمی را کم کند. در هیمالیانوردی که همیشه شرایط سرما حکمفرماست و گاهی دمای هوا در ابتدای صبح در شرایط هوای ثابت و بدون باد به 50 تا 60 درجه زیر صفر می رسد بسیار بیشتر باید احتیاط کرد.

3- فعالیت زیاد بیش از حد توانایی کوه نورد:

گاهی در ورزش کوه نوردی شرایطی بوجود می آید که فرد به ناچار باید مدت طولانی حتی تا 15 یا 20 ساعت و یا بیشتر بطور پیوسته به فعالیت کوه نوردی جدی و در ارتفاع بالا بپردازد (در اینجا می توانید برنامه های صعودهای گذشته خود را مرور کنید). در روزهای صعود قله و هوای طوفانی که شرایط رسیدن به هدف و قله مشکل تر می شود و فرد ناچار است ساعت ها به فعالیت در شرایط سخت بپردازد خستگی مفرط بر انسان مستولی شده و فرد را از توان می اندازد.

در چنین وضعیتی کندی حرکات بدن ناشی از خستگی مفرط وضعیت را بدتر کرده و فرد کم کم به سمت شرایط بحرانی پیش می رود که در صورت ادامه چنین وضعیتی، خطر مرگ کوه نورد را بیشتر تهدید می کند.

4- مصرف داروها:

بعضی کوه نوردان به واسطه وجود بیماری های زمینه ای به ناچار از داروهای خاصی استفاده می کنند. داروهایی نظیر ضدافسردگی ها، داروهای خواب آور و آرام بخش ها، داروهای ضدجنون، داروهای آنتی هیستامینیک، داروهای کاهنده قندخون، ضدحساسیت ها، داروهای ضد تشنج و... از این قبیل اند.

در مورد داروها علاوه بر اثر مثبت دارویی که برای بیماری خاص خود دارند می توانند باعث خواب آلودگی و رخوت و سستی فرد شوند که این وضعیت در اجرای فعالیت های ورزشی کوه نوردی فرد را دچار مشکل می کند.خواب آلودگی در اثر مصرف بعضی داروها جزو لاینفک اثرات آنهاست که می بایست توسط پزشک تجویز کننده دارو تذکرات و هشدارهای لازم به بیمار داده شود.

در چنین شرایطی نسبت به تنظیم دوز دارو توسط پزشک معالج باید اقدام کرد و این وظیفه بیمار است که شرایط خود و ورزشی که انجام می دهد را به اطلاع پزشک خود برساند و یا می بایست بیمار با پزشک متخصص طب ارتفاع و پزشکی کوهستان مشورت لازم را بنماید تا از اثرات منفی این داروها در برنامه های کوه نوردی در امان باشد.

اثر خواب آلودگی این داروها در حین برنامه های کوه نوردی و خصوصا در بعداز ظهرها که خستگی بر فرد مستولی می شود بیشتر جلوه می کند و بیمار باید بیشتر مراقب باشد. البته امروزه داروهایی با خواص مشابه دارویی و با اثر خواب آلودگی کمتر تولید می شود که بصورت جایگزین می توان از این داروها استفاده نمود و باید این را از پزشک درخواست نمود.

5 - بی خوابی های پیش از برنامه:

یکی از عوامل دیگر خواب آلودگی در برنامه های کوه نوردی صعودهای شبانه، عزیمت های شبانه به مناطق کوه نوردی (به واسطه راه های دور) و بی خوابی های زمینه ای و عدم استراحت کافی پیش از برنامه است که می تواند تاثیر قابل ملاحظه ای در حین اجرای برنامه برای کوه نورد داشته باشد.

برنامه های سنگین کوه نوردی اگر با استراحت کافی پیش از برنامه همراه نباشد می تواند درحین اجرای برنامه باعث خواب آلودگی مفرط برای کوه نورد باشد که این شرایط در ارتفاعات بالای 6000 متر و در صعود به قلل بلند دنیا که بیماری حاد کوهستان یا ارتفاع زدگی هم مزید بر علت است می تواند خواب آلودگی را تشدید کند.

برنامه ریزی زمانی مناسب و درنظر گرفتن زمان استراحت کافی می تواند شرایط بهتر و ایمن تری را برای کوه نورد فراهم کند تا با هوشیاری بیشتر و تمرکز بهتر بتواند صعود موفق تری داشته باشد.

6- گرسنگی و کاهش قند خون:

یک کوه نورد خصوصا در شرایط فعالیت سنگین می بایست به وضعیت تغذیه ای خود توجه کافی داشته باشد. عدم صرف صبحانه، عدم استفاده از میان وعده های غذایی، بی اشتهایی ناشی از بیماری ارتفاع، عدم تنوع غذایی و... می تواند به راحتی سطح قند خون کوه نورد را کاهش داده و فرد را در ابتدا دچار بی حالی و رخوت و سستی کرده و به مرور زمان دچار خواب آلودگی کند.

پس باید برای رژیم غذایی خود در پیش و حین برنامه های کوه نوردی جدی، برنامه ریزی دقیق داشت. مصرف صبحانه مقوی و کم حجم، استفاده از تنقلات و استفاده از قندهای ساده بصورت شکلات، شیرینی، آبنبات و بیسکویت و... به عنوان مواد قندی که به راحتی هضم و جذب می شوند و می توانند سطح قند خون را در حد نرمال و نیاز بدن نگهدارند و استفاده از مواد قندی پلیمر و چند ملکولی نظیر نان، ماکارونی، برنج، سیب زمینی و... که بتواند ذخیره قندی و گلیکوژن کافی در کبد و سایر ارگان ها نظیر عضلات را برای حداقل 8 تا12 ساعت تامین کنند می تواند از افت قندخون جلوگیری کند.

یک کوه نورد باید ذخیره چربی مناسب و کافی داشته باشد. داشتن ذخیره چربی مناسب در مواقع ضرورت که ذخیره قندی انسان تحلیل می رود می تواند تا حدی جایگزین ذخایر قندی کاهش یافته بدن در حین برنامه باشد. پس  توجه به تغذیه خوب و با کیفیت می تواند از ایجاد زمینه کاهش قند خون و خواب آلودگی جلوگیری کند. اصول تغذیه خوب را در ورزش کوه نوردی باید حتما آموخت و آن را در حین برنامه اجرا کرد.

7- تجمیع عوامل یادشده:

همه عواملی که که در بالا بیان شد می تواند دست به دست هم داده و یک تراژدی را بیافریند. بدین واسطه یک کوه نورد باید نسبت به همه عوامل فوق دقت لازم را داشته تا این عوامل باعث بروز فاجعه ای جبران ناپذیر نشود. شرایطی را در نظر بگیرید که کوه نوردی در نهایت خستگی در ارتفاع بالای 5 یا 7000 متر یا بالاتر و درهوای سرد 30- 40 درجه زیر صفر بخواهد به مدت 15 یا 18 ساعت به کوه نوردی سنگین بپردازد.

این عوامل را سهل نگیریم و به سلامتی خود و همنوردانمان بیشتر توجه کنیم. عدم برنامه ریزی زمانی و بی توجهی به تمامی یا بخشی از عوامل یاد شده در بالا می تواند به راحتی باعث بروز حادثه ای غیر قابل تصور و فاجعه ای بزرگ باشد. حوادثی نظیر مرگ زنده یاد لیلا اسفندیاری از بانوان کوه نورد قدرتمند کشورمان در سال جاری، فاجعه تاسف بار سقوط دکتر سعید بهالو در قله تیلیچوپیک،حادثه نانگاپاربات، حادثه برنامه زمستانی گرده آلمان ها که منجر به کشته شدن دو تن از کوه نوردان خوب کشورمان شد و... همگی به نوعی از عوامل ذکر شده در بالا نشات می گرفتند.

در کوهستان همیشه حادثه در کمین است و کوهستان زاینده حوادث است. مراقب باشیم.                                                                                     

تالیف: دکتر حمید مساعدیان

عضو کمیسیون پزشکی اتحادیه جهانی کوه نوردی

مدیر مسئول انجمن پزشکی کوهستان ایران

گردآوری: مهدی هاشمی

ویرایش ادبی: شاهین صفوی