گروه کوه نوردی همنورد

به نام آفریننده کوهستان

شناخت نوع ابرهای تشکیل شده در آسمان فواید زیادی برای طبیعت گردان و کوه نوردان دارد که مهم ترین آن قدرت پیش بینی شرایط جوی و تصمیم گیری صحیح تر است. هر چند در ارتفاعات بلند سرعت شکل گیری و دگرگونی ابرها شاید آنقدر سریع باشد که عملا فرصت چنین کاری را نداشته باشیم اما با داشتن این دانش می توانیم در برخی برنامه های کوه نوردی و سایر برنامه های طبعت گردی مثل جنگل نوردی، دره نوردی و کویرنوردی هم بهتر تصمیم بگیریم و هم از دیدن ابرها و دانستن نام و عملکرد آنها لذت بیشتری از این زیبایی بالای سرمان ببریم.

طبقه بندی عمومی ابرها بر اساس شکل:
چهار دسته بندی پایه برای ابرهای تشکیل شده در جو زمین وجود دارد که بدین شرح است:
 
 Cirro-form (سیروس):

سیرو در لاتین به معنای پیچ و تاب زلف است. این دسته ابرها در ارتفاع بالای جو زمین بالای 6 هزار متر تشکیل می شوند و عموما از کریستال های بسیار ریز یخ به وجود می آیند. ظاهری عموما باریک و سفید دارند ولی به هنگامی که خورشید در افق ارتفاع کمی دارد می توانند دسته های رنگارنگ در آسمان تشکیل دهند. سیروس ها عموما در هوای صاف ظاهر می شوند و با شکل خود جهت حرکت جریان های هوای بالایی جو را نشان می دهند.

 
Nimbo-form (نیمبو):

 نیمبو در لاتین به معنای باران است. این دسته ابرها عموما در ارتفاع ما بین 2100 تا 4600 متر تشکیل می شوند و باعث بارش باران های یکنواخت و مداوم می شوند. چنانچه ابر ضخیم باشد به هنگام بارش قسمت های پایینی ابر به سمت زمین می آیند.
 
Cumulo-form (کومولو):

 کومولو در لاتین به معنای توده و کپه است. این ابرها شبیه گلوله های پف کرده پنبه ای هستند و شکل آنها بیانگر حرکت عمودی جریان های گرم به سمت بالای جو زمین است.  مقدار تراکم و رطوبت ابر با پایین ابر که به شکل تخت است ارتباط دارد به این نحو که هرچه این ویژگی ها بیشتر باشد ابر بلند قدتر است و قسمت پایین ابر قسمت تخت قرار می گیرد. گاهی قله این ابرها می تواند به بالای 18 هزار متری جو نیز برسد.
 
Starto-form (استراتو):

 استراتو در لاتین به معنای لایه، پتو و روکش است.  این ابرها می توانند مانند یک روکش کل آسمان را بپوشانند و آسمان را اغلب گرفته و خاکستری می کنند. پایین آن ابرها معمولا کمتر از 500 متر با زمین فاصله دارند و  در تپه ها و کوه ها ممکن است به آنها مه بگویند در صورتی که ابر هستند.

بر اساس این چهار شکل کلی، ابرها به 10 گروه اصلی مختلف بر اساس شکل و ارتفاعی که تشکیل می شوند طبقه بندی شده اند. هرچند هر کدام از این گروه ها خوددارای زیر گروه های مختلفی است که گاه به بیش از 10 زیر گروه هم می رسند اما در اینجا فقط به ذکر همین دسته های عمومی که برای شناسایی ابرها کفایت می کنند می پردازم و از بیان اسامی و توضیحات تخصصی هواشناسی پرهیز می کنم. فقط در مورد ابر خطرناک و متفاوت Cumulonimbus (کومولو نیمبوس) چون اشکال زیرگروه آن تفاوت های زیادی دارند آنها را نیز معرفی می کنم.

1. Cirrus (سیروس): بالای 6 هزار متری و از کریستال های ریز یخ تشکیل می شود. شکل ظاهری آنها باریک و کشیده و کم پشت است  شبیه رشته های نخی یا رشته های پر یا رشته های موی مجعد و سفید رنگ. اگر این نوع ابر به صورت تک تک و پراکنده در آسمان باشد به معنای هوای صاف و پایدار است اما  دسته های انبوه این نوع ابر علامت نزدیک شدن باران است.

2. Cirrostratus (سیرو استراتوس): این ابرها به شکل رشته های باریک سطح آسمان را می پوشانند و از کریستال های یخ تشکیل شده اند. گاهی اوقات در اطراف ماه یا خورشید هاله نورانی به وجود می آورند. اغلب اوقات به خصوص زمانی که در آسمان هاله نورانی تشکیل می دهند علامت بارندگی در 8 تا 24 ساعت آینده هستند.

3. Cirrocumulus (سیرو کومولوس): سیروکومولس ها به صورت پولک های سفید تکه تکه بدون سایه های خکستری، در ارتفاعات بالای جو همراه با قطرات ریز آب و کریستال های یخ تشکیل می شوند. این ابرها معمولا خیلی پایدار نیستند و ممکن است به شکل Cirrostratus (سیرو استراتوس) تغیر شکل دهند. تکه های این نوع ابر از آنجا که با زمین خیلی فاصله دارند به صورت تکه های کوچک دیده می شوند برخلاف ابر مشابه شان به نام Altocumulus (التو کومولوس) که در لایه های میانی جو و پایین تر تشکیل شده و تکه های درشت تری داشته و تشکیل سایه نیز می دهند و از طرفی سیرو کومولس ها معمولا با سایر ابرهای سیروس در آسمان ظاهر می شود.

 
4. Altocumulus (التو کومولوس): این نوع ابر به شکل گلوله های سفید یا خاکستری در یک صفحه یا دسته های تکه تکه در لایه های میانی جو تشکیل می شود ظاهری پشمی و خشن دارد. این ابرها  تیره تر و بزرگ تر از Cirrocumulus (سیرو کومولوس) و کوچک تر از Stratocumulus (استراتو کومولوس) هستند. ظهور این نوع ابر در یک صبح گرم و مرطوب تابستان نشانه وقوع توفان همراه با آذرخش در ادامه روز است. همچنین اگر این ابر به قسمت های بالاتر برود ممکن است باعث بارندگی شود. یک نکته جالب در مورد این ابر نوع تکه ای و لنزی شکل آن است که اغلب توسط مردم به اشتباه بشقاب پرنده گزارش می شود.

  
5. Altostratus (التو استراتوس): به شکل لایه خاکستری یکنواخت در لایه های میانی جو تشکیل می شود و تابش نور خورشید را محدود می کند اما اغلب خورشید در آسمان قابل رویت است. به لحاظ رنگ، روشن تر از Nimbostratus (نیمبو استراتوس) و تاریک تر از Cirrostratus (سیرو استراتوس) هستند. اگر این ابرها ضخیم باشند احتمال بارندگی وجود دارد.

   
6. Stratocumulus (استراتو کومولوس): به شکل گلوله های تیره رنگ و گروهی در پایین جو تشکیل می شوند. این ابرها باعث بارندگی های سبک به صورت باران یا برف می شوند اما این نوع ابر غالب اوقات در ابتدا یا انتهای هوایی ناپایدار قرار می گیرد و از اینرو می تواند علامت نزدیک شدن توفان باشد و چنانچه بعد از یک توفان این ابرها ظاهر و شروع به ناپدید شدن کنند به معنای شروع هوایی پایدار و صاف است.

 به لحاظ ظاهری این نوع ابر با نوع Altocumulus (التو کومولوس) بسیار شبیه است و اغلب در تشخیص این دو اشتباه پیش می آید. یک راه ساده این است که دستمان را به سمت یک تکه ابر منفرد در آسمان بگیریم. چنانچه این تکه ابر اندازه شصت شما باشد ابر از نوع Altocumulus و اگر به انداز کل دست شما یا بزرگ تر بود از نوع Stratocumulus است.

7. Stratus (استراتوس): به صورت لایه ای خاکستری یکنواخت در پایین جو تشکیل می شود و  معمولا باعث کدر یا محو کردن خورشید می شوند و بسیاری اوقات به دلیل اینکه از کریستال های یخ تشکیل شده اند باعث تشکیل هاله نورانی اطراف ماه یا خورشید می شوند. این نوع ابر باعث بارندگی های نرم و لطیف باران یا برف شده و از بالا رفتن مه روی زمین یا پایین آمدن ابرهای قسمت های بالایی به وجود می آید که خود می تواند باعث تشکیل مه نیز بشود.

  
8. Cumulus (کومولوس): ابرهای تکه تکه گلوله ای شکل که در قسمت های میانی و پایینی جو تشکیل می شوند. پایین آنها تخت است و بالای آنها شبیه گل کلم یا پنبه است. این ابرها به شکل عمودی رشد می کنند و بالا می روند. ممکن است تنها یا به شکل گروهی تشکیل شوند. این ابر ممکن است باعث بارش باران شود که البته همیشه اینطور نیست. اما این ابر ممکن است در صورت نفوذ پارامترهای جوی دما، رطوبت و ناپایداری مقدمه تشکیل ابر خطرناک Cumulonimbus (کومولو نیمبوس) شود.

  
9. Cumulonimbus (کومولو نیمبوس): ابرهایی هستند به شکل پف کرده و اغلب تیره رنگ که باعث بروز بارش و توفان شده و در قسمت های میانی و بالای جو تشکیل می شوند. این نوع ابر اشکال مختلفی دارد:

• شکل رایج این نوع ابر به شکل سندان آهنگری است یعنی در بالای ابر مسطح و تخت و کشیده می شود:

• به شکل قلمبه قلمبه که لبه های تیز آن نیز گرد شده و تا حدی شبیه Cumulus (کومولوس) شده اما پایین آن تیره رنگ و تاریک است:

• به شکل کیسه های آویزان شده در زیر ابر:

• همراه با گردباد (تورنادو) در پایین ابر:

• و چندین شکل دیگر که همگی ظاهری مخوف و بزرگ دارند و رنگ های تیره در پایین دارند:

10. Nimbostratus (نیمبو استراتوس): این نوع ابر در پایین جو به صورت لایه ای تاریک و خاکستری تشکیل می شود و یک ابر باران زا می باشد. به خاطر چگالی بالای این ابر، اکثر مقدار تابش آفتاب را می گیرد و آسمان را تاریک می کند. این ابر نشانه بارندگی معتدل تا بارندگی سنگین  می باشد. ممکن است زمانی که Cumulonimbus به صورت وسیع و در ارتفاع پایین آسمان را بپوشاند آنرا با Nimbostratus اشتباه کنید که وجه مشخصه  Nimbostratus رنگ روشن تر و بارندگی یکنواخت است.

نحوه قرار گیری ابرها در جو:

برای متوجه شدن کامل مطلب باید چندین بار این مطلب رو بخونید و تو خیابون سر به هوا راه برید به خصوص تو روزهای ابری اما مواظب کامیونی که از روبرو میاد هم باشید! 

برای دیدن نمونه های زیاد از هر ابر کافیه اسم لاتین ابر رو تو قسمت جستجوی عکس گوگل بزنید.

منابع :
• دانشنامه جهانی ویکیپدیا http://en.wikipedia.org
• سایت آلمانی معرفی ابرها www.clouds-online.com
• سایت دانشگاه ریچموند آمریکا http://oncampus.richmond.edu
• کتاب مرجع دریانوردی The Mariner’s Handbook

گردآوری: مهدی هاشمی / ویرایش و بازنگری: شاهین صفوی